Kjære konfirmant!

Kjære konfirmantar. Kjære foreldre. Og alle andre som av ulike grunnar har ein viktig nok plass i livet til desse ungdommane til at de har fått lov å vera med her i dag.

Livet er fullt av kvardagar. I år har det blitt ekstra mange av dei, med alt det kjekke som har blitt avlyst eller utsett, og dei utruleg kjipe begrensningane koronasituasjonen har ført til. Difor er det ekstra fint å kunna samlast til ein høgtideleg festdag som denne.

No er eg ikkje så veldig begeistra for lange talar, så eg hadde eigentleg tenkt å berre koka heile denne talen her ned til dei to punkta eg prøver å minna meg sjølv om kvar morgon:

1. Ver raus

2. Ikkje ver ein kødd

Men sjølv eg forstår at det blir litt i kortaste laget, så her kjem langversjonen:

Med konfirmasjonen markerer me overgangen til vaksenlivet – på ein måte. Ikkje heilt sånn som i gamledagar, at de no må vera klare til arbeidsliv og ekteskap og alt det andre de etter kvart kjem til å fylla liva med. Heldigvis er me ikkje heilt der lenger. Men overgangen er likevel reell på sitt vis. Ein viktig del av livet er på mange måtar over, og mange har nok kjendt på det lenge allereie. De er ikkje lenger barn, som berre driv rundt på måfå, og leitar etter det finaste eller største eller mest glinsande leiketøyet i sandkassa.

Som unge menneske på veg inn i vaksenlivet, må de ta ansvar for eigne val. Kva de seier og kva de gjer, betyr noko. For det fine med å veksa opp, har òg ei bakside. Valmoglegheitene er uendelege. Klart du kan eta sjokolade til frukost kvar dag, men det er kanskje ikkje så lurt. Og det er faktisk greitt å legga seg om kvelden, sjølv om det ikkje er nokon der til å passa på at det ikkje blir for seint.

Og meir alvorleg: I eit land der me kan seia nesten kva som helst utan å bli straffa for det, kan det vera vanskeleg å sjå kor grensene går for kva som eigentleg er greitt. Ein morosam vits for nokon kan vera frykteleg sårande for andre. Sjølv tråkkar eg i salaten stadig vekk, sjølv om eg har levd meir enn dobbelt så lenge som dykk. Ikkje fordi eg absolutt skal testa grensene, men fordi eg ikkje tenker meg godt nok om. Står du ofte nok framfor ulike forsamlingar for å snakka, som jo er det eg lever av, er det nesten ikkje til å unngå. Det betyr ikkje at eg gjentar same feilen om og om igjen. Eg prøver å læra noko av det kvar einaste gong – og så ber eg om unnskyldning.

Og her skal de få læra eit lite triks: Dess oftare du ber om unnskyldning, dess lettare blir det. Det er akkurat som å ta imot ros. Du veit når nokon seier noko fint til deg, og du berre får lyst til å festa blikket i bakken og forsvinna i eit hol? Neste gong vil eg at du skal prøva å møta blikket til den som kjem med rosen. Vent til dei er ferdige å snakka. Og sei takk. Gjerne tusen takk. Eller takk skal du ha, det var kjekt å høyra. Det er ikkje lett, men det er litt mindre vanskeleg for kvar gong. Og til slutt blir det kanskje heilt naturleg – slik det òg kan bli både naturleg og heilt nødvendig for deg sjølv å seia unnskyld når du har tråkka over nokon andre sine grenser.

For det er ingen som kjem seg gjennom livet utan å trø feil. Og uansett kor flinke og pliktoppfyllande de er, vil det før eller seinare komma nedturar som kan kjennast heilt håplause. Det vil komma både dagar, veker og månader – kanskje til og med år – der alt kan verka heilt svart. Då skal de hugsa på folka som er rundt dykk no. Alle de har fått gåver av i dag, som bryr seg nok til å senda eit kort eller gratulera på andre måtar. Dette er din flokk. Akkurat her, akkurat no. Gjennom livet vil han endra seg. Nokre vil falla frå, andre kjem til. Pengane du får i dag er sjølvsagt kjekke å ha. Men den verkelege verdien er alle menneska som bryr seg om deg.

Er det ein ting eg har lært av dette vaksenlivet, er det kor verdifullt det er å ha nokon som stiller opp. Og kor fint det er å sjølv få stilla opp for andre som treng det. Når draumar brister og hjartet blir knust. Som Trygve Skaug syng: Når du treng ein som alltid er meir glad i deg enn det du er sjølv, då står eg klar til å ta min tørn. Kanskje er det nokon som berre vil gå attmed deg, utan at nokon av dykk treng å seia eit ord. Kanskje er det ein invitasjon til kino, eller berre ei stille stund i sofaen heime. Eller nokon som kjem heim til deg med mat, og nektar å gå igjen før dei har sett at du har ete opp. Det kan vera innmari plagsamt der og då. Men heilt nødvendig. Og det høyrest kanskje litt rart ut. Men noko av det finaste me som menneske kan oppleva saman, er nettopp å stilla opp for kvarandre når det verkeleg røyner på.

Det er alle dei små vala me gjer i livet, kvar einaste dag, som gjer oss til den me er. Men ein slepper likevel ikkje unna dei store vala. Mange av dykk har nok allereie lagt planar for livet. Store planar. Om kor de vil bu, og kva de vil gjera. Kanskje har de planlagt både skule og jobb, og stressar ikkje med noko av det. Andre kan kjenna det som ein håplaus spagat mellom ulike interesser og ønske, og kan kjenna panikkangsten som kjem snikande berre ved tanken på å fylla ut søknadsskjemaet til vidaregåande. Og det er ikkje rart. Her og no kan det kjennast som om heile livet står og fell på dei vala de skal ta dei neste åra. Det er ikkje småtteri. Eg kan nesten bli svimmel av å tenka på det sjølv, at eitt enkelt val skal avgjera kva de skal fylla dagane og vekene med dei neste 50 åra. For kanskje verkar det freistande å bli ambulansesjåfør no, men vil du meina det same om 10 eller 15 år? Og det elektrikarfagbrevet du har drøymd om; skal eit par år på skulen og eit par år i lære vera det som bestemmer resten av yrkeslivet ditt?

Konsekvensane av desse vala verkar så enorme at valet i seg sjølv blir skremmande. Og det er ikkje rart. Eg forstår dykk godt.

Heldigvis er svaret nei.

Då eg var liten og vaks opp i eit byggefelt på Bømlo, skulle eg bli bonde. Eg skulle ha dyr og dyrka grønsaker, og gå rundt med mold under fingrane kvar einaste dag. Det var ingenting anna eg ville. Så endra det seg. Ikkje så veldig, men nok til at det blei eit heilt anna yrke. På ungdomsskulen ville eg ikkje lenger bli bonde. Då ville eg vera musikar, men ikkje som jobb, sjølv om eg allereie hadde begynt å tena mine første tusenlappar som organist i kyrkja. Hobbyen finansierte mykje moro, men det var noko anna eg ville leva av. Eg ville ikkje lenger dyrka maten, men tok i staden steget inn på kjøkenet for å laga mat av råvarene – og søkte på kokkelinja.

Men ikkje utan protestar. Sidan eg var flink på skulen, meinte rådgjevaren at eg kasta vekk dei fordelane eg hadde i livet, om eg ikkje sikta på universitetet og studiar, og ein eller anna kontorjobb langt der framme. Musikklæraren protesterte minst like høgt, og nærmast proklamerte føre klassen at «du kan ikke bli kokk, du er jo musiker!» Dei kalla inn foreldra mine til skulen, for å få meg på betre tankar, og tenkte nok at det ville gjera susen. Heldigvis var det bortkasta. Eg visste uansett kva foreldra mine ville meina. Av alt dei har prøvd å læra oss gjennom barndommen og ungdomstida, er det nemleg ei oppmoding som står igjen klarare enn noko anna:

Ta dine eigne val.

Og stå for dei.

Om dei faktisk nokon gong sa dette, eller om det berre var eit inntrykk eg hadde, veit eg eigentleg ikkje. Men eg tok det uansett til meg, og har framleis dette som ein viktig leveregel, som eg òg prøver å føra vidare til ungane mine.

Og då eg var ferdig utdanna kokk, og plutseleg begynte å jobba som journalist, angra eg ikkje eitt sekund på dei fire åra eg hadde brukt for å få det fagbrevet eg framleis er ganske så stolt av. Alt eg lærte på skulen og som lærling om hygiene og franske matuttrykk og kraftkoking og kutteteknikkar har eg framleis med meg. Det har blitt ein del av den eg er, både kunnskapen og erfaringane. Og då eg slutta som journalist for å leva av å skriva bøker, hadde eg med meg ti år med spennande og interessante møte med menneske i ulike livssituasjonar som eg elles aldri hadde fått høve til å snakka med. Summen av alle desse erfaringane, er ein rikdom og ein ressurs. Og sånn er det for dei aller fleste.

Kva så om du går eit år eller to på ei studieretning som du hoppar av? Eller om du finn ut at du vil bli noko heilt anna om fem-seks år?

Då eg skulle skriva denne talen spurde eg på Twitter om folk hadde innspel til korleis eg skulle løysa det, sidan eg sjølv ikkje hadde snøring, og strengt tatt følte at eg hadde tatt meg vatn over hovudet. Eitt av svara eg fekk, som eg liker spesielt godt, er nettopp at dei vala du tar no ikkje treng å vera styrande for resten av livet.

Her er forresten nokre andre tips frå folka som kom med innspel:

Plukk opp søppel, sjølv om det ikkje er ditt. Spar i etiske, bærekraftige fond. Gå ut av komfortsona oftare enn du vil. Ikkje fest i grotter og bunkersar. Bruk solkrem.

Våg å tru på deg sjølv og din eigen verdi, og ha mot til å gå din eigen veg, i staden for å følgja bjellesauen.

Alltid still spørsmål. Ver meir redd for å vera dum enn for å sjå dum ut.

Her er eit råd som høyrest litt stusseleg ut, men som eigentleg er veldig fint:

Det viktigaste er at ungdommane er bra nok. Det er lurt å knusa myten om at dei kan bli kva dei vil. Dei fleste kan ikkje det. Dei fleste blir vanlege, og det beste dei kan gjera er å vera vanlege på ein måte dei sjølv er nøgde med. Og: Det er viktigare å lika sitt eige liv enn å jaga etter likes.

Til slutt i dag vil eg fortelja dykk ei kort historie frå mitt eige liv. Då eg skulle konfirmera meg, flytta familien vår frå Bømlo til Husnes. Eg kjende ikkje eitt einaste menneske på den nye skulen, og var førebudd på det verste. Eg kom nemleg ikkje til bygda som ein tilfeldig ny elev. Eg kom som son til presten. På veg over skulegarden den aller første dagen, kom ein av dei største og skumlaste typane mot meg og ropte ære være gud i det høgste. Bodskapen var like enkel som han var tydeleg: Her skal du få nokre rimeleg tøffe år framover.

Inne i foajeen venta eg på at læraren skulle komma og visa veg til klasserommet. Men før læraren kom, dukka det opp ein anna elev. Og i motsetning til han på skuleplassen, kom Espen for å ønska meg velkommen. Han fortalde at han budde i nabohuset vårt, og at eg skulle begynna i klassen hans. Og viste veg til klasserommet. Seks år seinare flytta me saman, i lag med kjærastane våre. Og då eg gifta meg, var det heilt sjølvsagt at han skulle vera forlovar.

At me skulle fortsetja å vera venner, var begge sitt val – eller eigentleg berre sånn det blei. Men det valet han tok den dagen eg kom som ein ukjent og usikker elev inn på skulen, var det som la grunnlaget. For han var det sikkert ikkje noko stor sak. Men for meg betydde det alt.

Når eg har tenkt på denne situasjonen seinare, er det spesielt ein ting som slår meg: Sjølv dei minste handlingar kan få enormt stor betydning. Og du anar det kanskje ikkje eingong sjølv. Det synes eg er fint å tenka på. Og litt skremmande. Men mest fint.

Så, kjære konfirmantar, eg trur berre eg vil avslutta med å legga til eit punkt på lista:

1. Ver raus

2. Ikkje ver ein kødd

3. Ver litt som Espen

Til lykke med dagen og lykke til med livet!

Meg som konfirmant, sånn ca rett etter år 2000 ein gong.

Melding til potensielle oppdragsgjevarar

Forfattar Anders Totland. Foto: MARIUS KNUTSEN

Eg har no lagt inn fem ulike programforslag for skuleåret 2020/2021 i databasen til Den kulturelle skulesekken. Men som alltid vil eg prioritera festivalar og andre oppdragsgjevarar som kan skreddarsy tette, gode arbeidsdagar – gjerne med opplegg for ulike målgrupper (eg tar òg oppdrag med å intervjua andre forfattarar på scenen).

Men det gjeld å vera tidleg ute, før kalenderen fyller seg opp. For å vera på den sikre sida, ville eg ha tatt kontakt no med ein gong, om eg var deg.

Det verkar kanskje lenge til våren 2021 akkurat no, men om eit halvår er gjerne heile neste skuleår fullbooka, og då er det for seint.

Over og ut.

Særemne-spessial: Mykje meir enn du eigentleg treng å vita om Anders Totland

51526297_2119307651677694_6823627217050796032_o

Foto: Andrea Rocha Photography, NBBK

Kjære skuleelev. Truleg les du dette fordi du har tenkt å skriva særemne om meg og bøkene mine. Det synes eg er utruleg kult. Og kanskje har du tenkt, eller til og med fått beskjed av læraren din, at det er ein god ide å senda meg ein epost med spørsmål.

Det treng du ikkje gjera. Her er nemleg svar på alt du lurer på. Minst. Og finn du likevel ikkje svar på det du lurer på her, står det dritmykje om meg på internett. Ganske mykje av det er sant. Google er din ven.

Om du har prøvd dette, og framleis ikkje har fått svar på det du lurer på, som berre er heilt livsnødvendig å ha med i skuleoppgåva di, får du oppsøka ein klarsynt. Eventuelt kan du berre finna på svaret sjølv, det er minst like treffsikkert.

Men altså:

Kor finn du inspirasjon til å skriva bøker?

Eg trur ikkje på inspirasjon. Eg berre set meg ned for å jobba, og så jobbar eg. Men viss eg er skikkeleg trøytt, og kjenner at eg uansett ikkje kjem til å klara å skriva noko bra, går eg meg heller ein tur på fjellet. Eller så padlar eg ein tur, eller legg meg på sofaen og ser på Netflix.

Mange av bøkene dine handlar om veldig alvorlege tema. Er det noko spesiell grunn til at du skriv om så triste og tunge ting?

Nei. Ikkje eigentleg. Dette spørsmålet har eg forresten fått av ein god del journalistar før, og då har eg sagt at eg skriv om det som er vanskeleg fordi eg har hatt det så lett sjølv. Men det er berre tull. Journalistar er eigentleg ganske lette å lura. Så lenge du seier noko som passar til saka dei har tenkt å skriva, kan du sleppa unna med nesten kva som helst. Om du har skikkeleg god tid, kan du forresten høyra litt meir om dette (dei mørke temaa, altså, ikkje journalistluringa) i denne episoden av Sommer i P2 frå 2018.

Du skriv om død og overgrep og slavehandel og sjukdom. Kva er det eigentleg du ønskjer å oppnå med dette?

Ei anstendig årsinntekt.

Seriøst? Er det alt?

Nei, ikkje heilt. Eg er veldig glad i gode festar, og sånn sett er det bra å skriva bøker, for det finst utruleg mange festivalar og festar for litteraturfolk.

Du køddar no, sant?

Eigentleg ikkje, men viss du vil ha eit svar som tar seg betre ut i oppgåva di, kan eg sjølvsagt seia at det er fint om nokon les bøkene mine og får opp augo for kor urettferdig verda kan vera. Om dei i tillegg sit igjen med ei tru og eit håp om at det går an å gjera noko for at ting skal bli betre, er eg glad for det. Men eigentleg vil eg berre skriva gode bøker, som folk får lyst til å lesa heilt ferdig.

Det var betre. I stad verka du som ein kynisk dust.

OK.

Men du, kvifor blei du eigentleg forfattar?

Det er ei lang historie*. Men det starta då foreldra mine bestemte seg for å flytta til ei hytte i skogen utan straum, då eg var seks år gammal. Eg drøymde eigentleg om å bli profesjonell gamer, men sidan me ikkje hadde straum i hytta, blei jo det heilt umogleg. I staden fann eg meg ein kniv som eg tok med ut i skogen, der eg rissa inn korte forteljingar i barken på dei største trea. Etter fire år i skogen forstod eg at det var dette eg skulle bruka livet til. Men det var ikkje meir bark igjen på trea, så eg flytta tilbake til sivilisasjonen og fekk meg ein pc som eg kunne skriva på. Resten er historie, som det heiter.

Interessant! Dette verkar jo nesten for godt til å vera sant. Men du, noko heilt anna: Du omtalar deg sjølv som journalist, forfattar, kokk, organist, pratmakar og skrytepave. Er du ikkje redd for at folk skal oppfatta deg som… Ja, som ein skrytepave?

Eg er eigentleg ikkje så redd for kva folk trur om meg. Etter å ha vakse opp som son til ein politikar og ein prest, blir ein liksom ganske vant til at folk snakkar om det ein gjer. Det vakte til dømes ein del oppstyr då eg farga håret blått på ungdomsskulen. Det var visst ikkje så bra.

Spennande! Kan du fortelja noko meir om barndommen og oppveksten?

Nei.

Neivel, men kan du i alle fall fortelja litt om familien din, og korleis du lever og har det no?

Nei.

Ikkje eingong litt om ungane? Eg skulle gjerne visst kva dei heiter, og om dei liker å lesa bøker. Tvingar du dei til å lesa når dei helst vil gjera andre ting?

Det kjem eg ikkje til å svara på.

Kvifor ikkje?

Det er privat.

Men eg trur det vil vera veldig bra for oppgåva mi om eg veit litt meir detaljar om privatlivet ditt. Kan du i det minste dela eit barndomsminne med meg?

Nope.

Kan du seia noko om kva du tener, då? Alle seier jo at kunstnarar må leva på avkok frå ris og nudlar, for å få det til å gå rundt. Er det sant?

Eg anar jo eigentleg ikkje korleis andre har det, men for meg går det ganske greitt å vera forfattar. Kombinasjonen av å skriva nye bøker og å reisa mykje på turne, gjer at dette er den beste jobben eg nokon gong har hatt.

Men kva tener du?

Du vil ha ein sum?

Ja, så klart!

Det får du ikkje.

Eller, du kan jo søka i skattelistene, viss du vil. Men der får du berre tulletal. Frådrag og sånn, veit du. Eg har trass alt både husrenter og ungar.

No kom eg forresten på noko privat som du kan ta med. Ein gong stod far min med flagget i handa på framsida av ei avis, for å feira at han endeleg fekk lov til å bu med mor mi igjen.

Hæ? Er det sant?

Ja, det er faktisk heilt sant. Men det er eigentleg ikkje så spennande som det høyres ut. Han kjempa berre mot buplikta for prestar, og så vann han. Her kan du sjå kor blid han blei.

Han – far min altså – synes forresten at det er litt bittert at Wikipedia ikkje anerkjenner han som den mannlege delen av opphavet mitt.

Det må du nesten utdjupa.

Ja, altså, fordi mor mi både er forfattar og politikar, er det ei eiga side om henne på Wikipedia. Dermed kan ho linkast opp til sida om meg, som mor til forfattaren Anders Totland. Pappa er derimot ein heilt vanleg prest, og heilt vanlege prestar får ikkje ha eigne Wikipedia-sider. Viss eg ikkje hugsar heilt feil, prøvde han faktisk å legga inn informasjon om at han er far min ein gong, men det blei fjerna av moderatorane. Det var visst ikkje relevant.

Er det noko meir du kan fortelja om familien din, no når du først er i gang?

OK, då. Og dette er faktisk litt juicy i særemne-samanheng, trur eg. Her vankar det bonuspoeng frå læraren. Eg er nemleg i slekt med alle forfattarane som heiter Hagerup, sjølv om eg aldri har møtt ein einaste av dei. Bestefaren min var nemleg søskenbarnet til Inger Hagerup. Dermed er far min tremenning med Klaus Hagerup og hans søsken og søskenbarn, og eg er firmenning med heile neste generasjon. Og dei er ikkje få. Skal du få full utteljing på denne ekstrainformasjonen, bør du òg få med at både eg og Hagerup-gjengen òg er i slekt med Eva Weel Skram. Fedrene våre er søskenbarn, så eg og Eva er tremenningar. Om du heng med i svingane no, kan du dermed slå fast at gjengen bak megasuksessen “Snøfall” stort sett var i slekt.

Ah, dette var bra! Her kjem læraren til å få stjerner i auga. Har du meir kjendisstoff på lager?

Jepp. Eg er ikkje i slekt med Heine Totland. Og ikkje han hoff-reporteren heller. Men eg skreiv ein gong eit revynummer om ein prest med tourettes-syndrom saman med Eirik Søfteland, og han er mykje flinkare til å synga enn Heine Totland.

Han der Per Arne Totland, er du i slekt med han?

Nei.

Kva med Finn Totland?

Nei, ikkje han heller.

Finn Tokvam då?

Nei, men det hadde vore litt stilig.

Eg trur kanskje læraren kjem til å bli imponert viss eg veit noko om kva du jobbar med framover. Kan du seia noko om det?

Det kan eg. Mange forfattarar vil ikkje snakka om dei nye prosjekta sine før alt er i boks, men det er ikkje eg så redd for. No jobbar eg både med ein ny ungdomsroman, ei ny sakprosabok for ungdom, eit par barnebøker og det som truleg blir den første romanen min for vaksne. Dessutan jobbar eg med ein dystopisk trilogi om korleis det ville gått om folk frå Haugesund hadde tatt makta i heile samfunnet**.

Oi, det var mykje på ein gong.

Ja, men det er veldig korte bøker, då. Det er ingen av dei som tar meir enn ein times tid å lesa, så sjølv om eg snart nærmar meg eit tosifra tal bøker, kan du lesa deg gjennom heile forfattarskapen på ein dag.

Kjem du nokon gong til å skriva ei skikkeleg tjukk bok?

Det trur eg ikkje.

Kvifor ikkje?

Eg synest det er kjedeleg å lesa tjukke bøker. Då kan eg jo berre tenka meg kor kjedeleg det må vera å skriva dei.

OK, men for å snakka litt om dei bøkene du faktisk har skrive, då: Både “Engel i snøen“, “Så lenge ingen ser oss” og “Nedteljing” sluttar liksom litt… brått? Kva er grunnen til det?

Det var berre sånn det blei.

Eitt siste spørsmål, så skal du få fred: Korleis var du sjølv på skulen?

Ganske irriterande, trur eg. Men det vaks eg heldigvis av meg. No er eg trass alt ein superseriøs forfattar.

Eg må innrømma at dette var ganske lite fruktbart, altså. Det er jo ingenting her eg kan bruka.

Nei, kanskje ikkje. Men om du berre tar og les dei bøkene du har tenkt å skriva om, er du nesten i mål. Då boka gjekk i trykken, var eg ferdig. Sånn er det for meg kvar einaste gong eg skriv noko nytt. Korleis alt skal tolkast, og kva som skjer mellom linjene og alt det der, veit du like godt som meg. Det er i grunnen det som er oppgåva di å setja ord på. Min jobb er å skriva nye bøker.

Lykke til!

 

* Dette er berre tull, men sidan sanninga er så kjedeleg har eg dratt på litt her. Eg lever trass alt av å finna på ting.

** Dette er heller ikkje sant, men tenk så skummelt det hadde vore!

Sju fylke og ørten festivalar

Anders Totland og Ingebjørg Eik

Anders Totland og Ingebjørg Eik under markeringa av verdsdagen for psykisk helse. Foto: Mari Mehl / Grenda

Skuleåret 2018/2019 blir det turnear i Hordaland, Buskerud, Karmøy, Oppland, Trøndelag, Akershus og Troms. I tillegg kjem ei rekke festivalar og enkeltarrangement rundt om i landet, som til saman gjer at kalenderen no faktisk er heilt full fram til sommaren 2019.

Det betyr at eg no må takka nei til det aller meste eg blir invitert til det neste året. Det er sjølvsagt litt kjedeleg, samstundes som det er utruleg kjekt å vera så ettertrakta at eg har komme i denne situasjonen, drygt to år etter at eg debuterte som forfattar.

Ikkje minst passar det godt no når eg har sagt opp den faste jobben som journalist, og blir fulltidsforfattar heilt på skikkeleg.

Så no gjeld det berre å finna nok tid til å skriva, så det kjem nye bøker òg etter kvart. Den første er venta alt i august, og går alt etter planen kjem det endå ei ny bok i haust. Meir om det seinare.

No skal eg nemleg ut på jobb, i det som blir siste arbeidshelg som journalist.

 

Nytt år, nye oppdrag

FullSizeRender (9)

I løpet av kort tid har forfattaroppdraga blitt ein stor del av jobben min. Då snakkar eg ikkje om skriveoppdrag, men om oppdrag ute i felten, der eg møter ungdommar, vaksne og gamle for å lesa, spela og snakka om skriving.

Berre i haust har eg besøkt rundt 5.000 skuleelevar, og sidan i fjor haust har eg til saman delteke på åtte festivalar, i tillegg til alle enkeltoppdraga og DKS-turneane rundt om i landet.

Og eg må innrømma at det er litt rart å stå på timeplanen. Mange stader veit ikkje ein gong lærarane kva som skal skje. Det står berre “Anders Totland” på planen, og så er det opp til meg å fylla timen med innhald.

Ofte endar det i ein god kombinasjon av pianospeling, høgtlesing og prat med elevane. Og etter dei aller fleste øktene står det igjen eit lite knippe ungdommar som vil snakka meir, som har noko dei lurer på eller berre noko dei vil ha sagt. Det er dei beste dagane på jobb.

Når me no går over til 2018, har eg bra med arbeid i vente. Mellom anna har eg blitt engasjert til eit internasjonalt festivalsamarbeid, og har fleire turnear og festivalar som alt er settla. Men eg har framleis kapasitet til meir, dersom nokon vil ha besøk. Skrik ut, så kjem eg (eventuelt kan du senda ein epost til totlanders@gmail.com)!

Oversikta over dei ulike opplegga mine finn du her, men eg er ikkje vond å be om nokon ønskjer eit spesialtilpassa opplegg. Alt ordnar seg for den greie, har eg høyrt. Og for dei som har nok pengar.

Berre eit heilt vanleg menneske

FullSizeRender (14)

Eg bur midt i eit sjukehus. Det er nesten heilt sant. For berre eit par generasjonar sidan var heile bygda eg bur i del av sjukehuset.

Eg bur også på ein gard. Ikkje fordi eg er bonde. Det er eg nemleg ikkje, sjølv om eg har ein kjøkenhage på same storleik som ein middels byhybel. Men heile bygda er omkransa av eigedomane til bonden. Når eg går for å bade om sommaren, er det hans utmark me traskar over. Det er hans strender.

Og det er hos bonden me hentar juletreet.

Før var det sjukehuset som eigde både garden og strendene. Sjukehuset og garden var to sider av same sak. Bakkane var fulle av pasientar, og på skulen fekk elevane undervisningsfri for å delta i potetsankinga om hausten.

Ein slik symbiose mellom ei bygd og eit psykiatrisk sjukehus er nesten utenkjeleg i dag. Men for dei som har vakse opp her, har dette samspelet vore heilt naturleg. Den godt vaksne kvinna som rulla rundt i graset rett attmed skulevegen hadde liksom alltid vore der – på same måte som den veldig blide mannen som alltid ville snakka om vêret.

Sjølv er eg tilflyttar, men ho eg er gift med har budd her heile livet. Det same har ungane mine. Og eg er heilt overtydd om at det gjer noko med dei. Noko som ikkje kan lærast på skulen, og i alle fall ikkje gjennom haldningskampanjar.

Sjølv om tidene har endra seg, er det framleis noko som heng igjen.

Pasientane jobbar ikkje ute lenger. Ikkje inne heller. No får dei medisinar og samtaleterapi og skil seg ofte ikkje merkbart frå pleiarane dei går tur saman med, til og frå butikken. Det er den mest trafikkerte pasientruta, akkurat passe kort og likevel fjernt frå dei stengde korridorane.

Ein fredag, nokre månader etter at eldstemann begynte i 1. klasse, gjekk eg for å henta han. Til vanleg gjekk han heim sjølv, men eg hadde fri og visste at han ville setja pris på å bli henta, slik mange av klassekameratane, i alle fall dei med lengst skuleveg, blei kvar einaste dag.

Me var så vidt komne ut av skuleplassen då me såg ein mann som låg i grøfta på andre sida av vegen.

– Berre vent litt, sa eg, – så spring eg over vegen for å sjå om han treng hjelp.

– Eg har trøbbel med pumpa, sa mannen då eg hjelpte han på beina og heldt eit godt tak rundt den slappe kroppen, så han ikkje skulle falla saman igjen.

Han var tung i blikket, sleit med å formulera seg. For å vere heilt ærleg trudde eg ikkje eit sekund på forklaringa. Alt tyda på at han var rusa, på eit eller anna.

– Skal eg ringa etter hjelp? spurde eg.

– Kan du ikkje berre følgja meg bort dit? svara mannen og peikte over jordet mot sjukehusbygningane som ligg delvis skjult bak dei gamle trea.

– Klart eg kan, sa eg, og då eg var trygg på at han klarte å halda seg oppe sjølv, hoppa eg over autovernet, skunda meg over vegen og tok junior med tilbake.

– Me skal berre følgja han bort til sjukehuset, så går me heim, forklara eg medan me kryssa vegen.

Junior nikka. Tok meg i handa og sa ingenting. Med den andre neven støtta eg mannen, som framleis sleit med å finna balansen. Prøvde å småsnakka for at stemninga ikkje skulle bli rar.

– Synest du det var skummelt?

Me var på veg heimover då eg spurde. Guten såg berre rart på meg.

– Kvifor skulle eg det? spurde han. – Det var jo berre eit heilt vanleg menneske.

 

Teksten stod først på trykk i Tidsskriftet for den norske legeforening i juni 2017.

Draumen eg aldri bar på

DSC_3567

Eg var 19 år då eg møtte veggen. Den siste månaden hadde kroppen fått meir giftstoff enn næringsstoff, og søvn var kun eit nødvendig onde mellom arbeidsøktene. Eg var ung og ambisiøs, og hadde ingen grenser. Så sa kroppen stopp.

Etter ein velfortent personalfest, der me på kjøkenet feira saman med servitørane at ein vellukka julebordsesong var omme, var det slutt på kreftene.

Eg vakna i mi eiga seng, men var ikkje meg sjølv. Armane, som flittig hadde sjonglert gryter og tallerkar for å metta tusenvis av gjester den siste tida, ville ikkje lystra. Beina var kopla ut.

I staden for å pakka sekken og gjera meg klar til juleferie, blei eg liggande og lura på om eg i det heile ville komma meg heim til jul.

Åleine, sliten og forvirra.

Med tida til hjelp kom eg meg ut i dusjen, og klarte på eit vis å komma meg til bussen. Den tre timar lange turen heim hadde aldri før vore lenger.

 

”Kan me bada?” spør Emil.

Fireåringen sit tett inntil meg, med eit pledd over beina. Den kalde elva renn stille ein meter frå oss. Det er kveld og begynner å bli kaldt. Han har ikkje lyst å bada, men vil sjekka om han får lov. Sånn i tilfelle.

”Sjølvsagt kan me bada,” seier eg og heller litt meir kaffi i koppen.

Saman går me langs elvebreidda. Me studerer småfisk og sankar kvist og kvast til det vesle bålet me har kveikt mellom teltet og elva. Det brenn ikkje så godt. Veden er våt, og det knitrar meir enn det varmar. Det gjer ingenting. Sola har enno ikkje forsvunne heilt bak tretoppane.

Me spenner sand på dei siste glørne, og kryp inn i teltet. Fortel skrøner og ler, til junior sovnar i armkroken.

 

Eg var 19 år då eg møtte veggen. Det gjekk dryge to månader før eg kom meg tilbake på jobb. Det var akkurat lenge nok til at planane om å flytta austover til sommaren, der eg skulle ”slå gjennom” som kokk, gjekk i vasken. Sjukefråveret gjorde at fagprøven måtte utsetjast. Alt eg hadde jobba målretta for dei siste åra forsvann føre augo på meg som snøfnugg om våren.

I mellomtida hadde legane gjort undersøkingar og filma meg innvendig, både eine og andre vegen. Konklusjonen var noko diffus, men det låg i korta at eg måtte gjera noko alvorleg med livet om eg ikkje skulle få magesår før eg fylte 20.

 

Alva strekker seg så høgt ho klarer. Dei nederste greinene er alt reinska. No er det bringebæra som heng på toppen av buskane som skal hentast. Toåringen er ustoppeleg.
Eg lukar nokre frøsådde ugrasspirer frå aspargesåkeren, kjenner lukta av løpstikke frå naboplanta og unngår så vidt å trø på ein av dei ørten jordbærstiklingane som sprer seg utover.

To små karar kjem springande mot meg.

«Kan me verkeleg eta denne?» spør nabogutten.

Spørsmålet kjem støtt frå venner som er med junior i kjøkenhagen, der han byr på alt frå fransk estragon til skvallerkål og løvetann som veks vilt langs gjerdet. Svaret er som regel det same; det meste som veks i hagen kan etast.

Me kuttar ned rabarbraen, og lagar råsaft av stilkane. Enno er det tidleg på sommaren, og rabarbraen rekk å veksa opp igjen ein gong til før sesongen er over. Langs hekken mot naboen veks jordskokken som stolte solsikker. Dei deilige knollane under bakken er det ingen som ser. Men dei er der.

 

Eg var 19 år då eg møtte veggen. Eg sa aldri at det var det som hadde skjedd. Fortalte at eg kjende meg frisk og rask, men at kroppen hadde fått seg ein støkk. Ambisjonane var dei same som før, eg måtte berre ta eit roleg år heime for å la kroppen henta seg inn igjen først.

Det gjekk ikkje heilt slik. Heldigvis.

 

Månen skin frå stjerneklar himmel. Temperaturen ligg akkurat i grenselandet mellom pluss- og minusgrader. Før morgonen kjem, frys fotspora i gjørma. Eg trekker opp ullstilongsen, knepper igjen buksa og går inn igjen.

Det er kaldt inne, sjølv om eg fyrer hardt i vedomnen. Må fyra for at den vesle tassen som ligg på hemsen ikkje skal frysa. Han søv tungt, og let seg ikkje uroa av at faren romsterer på bakkeplanet. Slik er det for fireåringar som har gått for eigen maskin til eit gammalt sel 630 meter over havet.

Eg stirrar inn på vedkubbane som brenn i den halvopne vedomnen. Ullsokkane som heng til tørk luktar stramt. Det er snart åtte år sidan eg vakna frå draumen om å bli ein fattig, men respektert, kokk. Sju år sidan eg møtte henne eg deler gode og vonde dagar med. Fem år sidan mi nye karriere starta, som journalist i lokalavisa. Fire år sidan eg blei far. To år sidan junior blei storebror. Eit halvt års tid til vesla blir storesøster.

Eg tømmer vatn frå ei plastflaske i kaffikjelen, og set han på vedomnen. Når vatnet kokar har eg oppi kaffien. Eg let det trekka nokre minutt, før eg heller opp ein kopp. Junior snur seg i soveposen, lagar rare sovelydar. Om eit par timar vaknar han til nykokt kakao og ostesmørbrød frå grillen.

 

Denne teksten stod først på trykk hos nettmagasinet Harvest i mai 2014.

Eg er klar for internasjonalt samarbeid

silk

Noko av det kjekkaste eg gjer som forfattar, er å vera ute blant folk. Anten det er på litteraturfestivalar eller på turne for Den kulturelle skulesekken, er det veldig fint å få møta publikum, anten dei er unge eller gamle.

Blant alle dei spennande oppdraga eg har hatt sidan eg debuterte hausten 2015, er det ein festival som særleg skil seg ut. På Skudeneshavn Internasjonale Kultur- og Litteraturfestival (SILK) verkar det nesten ikkje som om det finst grenser for kva dei kan finna på, og eg er så heldig å få vera med på moroa.

I år resulterte det blant anna i eit titals skulebesøk, ein lesekampanjefest, eit lærarseminar og ein kveld med mat, mord og musikk.

Neste år tar me dette samarbeidet endå eit hakk vidare. Gjennom SILK har eg nemleg blitt invitert inn i eit internasjonalt prosjekt, der festivalar rundt om i Europa samarbeider om å engasjera ungdom i aldersgruppa 12-18 år til å lesa litteratur og til å utfalda seg i kreativ skriving.

Prosjektet heiter «Reading for Enjoyment, Achievement and Development of Young People», og er leia av Haugaland vidaregåande skule i Haugesund. I tillegg til SILK, er festivalar frå Portugal, Spania, Irland, Italia og Storbritannia med på laget.

Og eg, då.

Spesielt kjekt er det å bli invitert inn i eit prosjekt som dette, når eg no trappar ned jobben i avisa for å få betre tid til å vera forfattar.

Nøyaktig kva eg skal gjera i dette prosjektet, kan eg ikkje seia så veldig mykje om enno. Men eg kan røpa at det handlar om møte mellom forfattar og ungdom – altså noko eg alt driv ganske mykje med.

Me har alt snakka om fleire spennande aktivitetar som kan vera aktuelle, og det kjem garantert til å bli veldig bra.

Eg gler meg i alle fall.

Frå nyttår blir eg forfattar på fulltid

framsidebilde 2

Då eg debuterte som forfattar for to år sidan, og eit halvt år seinare kom ut med den andre boka mi, tenkte eg heile tida at desse forfattargreiene var ein fin ting å halda på med ved sida av journalistjobben.

Lite visste eg då, om alt som var i vente. For sidan den første boka mi kom ut, har livet stort sett vore ein einaste, lang opptur, med stadig nye høgdepunkt.

Det første store målet var å gje ut ei bok. Det gjorde eg i november 2015, då barneboka Vampyrane i Eplehagen kom ut.

Og eg drøymde om å bli illustrert av Gunvor Rasmussen, noko som skjedde då eg skreiv ein av tekstane til Fantasiboka.

Og eg tenkte at det ville vera frykteleg stas å bli gjeven ut på eitt av dei store forlaga. Og skreiv Engel i snøen, som Gyldendal gav ut.

Kva no? tenkte eg då. Jo, eg kunne framleis drøyma om å bli selt til utlandet. Og blei selt til Danmark, der ABC Forlag no har kjøpt rettane til både Engel i snøen og Så lenge ingen ser oss.

Som om ikkje det var nok, har utdrag frå bøkene funne vegen til fleire antologiar.

I haust har eg òg fått oppfylt ein gammal draum, då eg gav ut kokeboka Digg saman med Marius Knutsen, og over nyttår ryktast det at noko eg har skrive òg kan komma på trykk i ei lærebok.

Og så må eg jo nemna kåringa av årets namn i avisa Grenda, der eg er ein av ti nominerte. Det er stas! Sjølv om det skal noko til å vinna, er det veldig kjekt å vera nominert.

Lærebokteksten er forresten ikkje det einaste som skjer over nyttår. Frå 1. januar 2018 går eg nemleg over i eit nytt tilvære. Då er eg ikkje lenger journalist som skriv litt bøker på fritida. Frå nyttår blir eg forfattar på fulltid.

Det betyr ikkje at eg sluttar som journalist. Men frå å vera journalist som skriv bøker, blir eg no forfattar som av og til skriv i avisa. Det er i alle fall sånn eg ser det, når eg no går ned i halv stilling som journalist, for å kunna satsa endå meir på forfattarskapen.

For det er nok å jobba med. Berre vent og sjå. Noko av det eg syslar med om dagen dukkar garantert opp i ein bokhandel nær deg, som dei seier.

Noko å gle seg over

Anders Totland og Ingebjørg Eik

Eg fekk ein telefon i vår. Eit spørsmål. Kan du halda foredrag på verdsdagen for psykisk helse? Nei, tenkte eg. Det kan eg ikkje. Og svara ja.

Lenge gjekk eg og lurte på kva eg skulle finna på. For noko foredrag kunne eg i alle fall ikkje halda. Ikkje kan eg noko særleg om mental helse, og ikkje har eg tid til å læra det.

Eg har trass alt artiklar som skal skrivast, bokidear som skal klekkast ut og middagar som skal lagast. Dessutan har eg ein liten flokk med ungar, og ein kjæraste som heldigvis er frykteleg tolmodig på ein god dag.

Så gjekk eg der og tenkte då, på temaet for i dag, og kva som verkeleg gler meg. Det skulle handla om gleder i kvardagen, det som ikkje nødvendigvis krever så mykje. Så kom det, og eg skreiv denne teksten, som først blei framført saman med nydeleg song av Ingebjørg Eik på Kvinnherad bibliotek:

Eg gler meg over musikken. Aller mest når eg får spela sjølv. Eg speler ikkje så ofte, men eg likar det veldig godt. Gjerne for meg sjølv, men aller helst saman med nokon som syng. Og gjerne med publikum.

Eg gler meg over musikken. Over tonane og songen. Og ikkje minst gler eg meg over dansen. Kroppar som rører seg til musikk, dei vakre kroppane som vrikkar rundt på golvet når volumet aukar.

Høge kroppar, låge kroppar, tynne kroppar, tjukke kroppar, spreke kroppar og dvaske kroppar. Det er til å bli glad av, berre å sjå på.

For eg dansar ikkje for moro skuld. Går heller i baren og får meg ei øl, finn nokon eg kan snakka med. For eg kan ikkje dansa. Får det ikkje til. Berre eg tenker på det, stivnar kroppen.

Heldigvis kan eg spela piano, har ikkje tal på kor mange gonger pianoet har redda meg frå dansegolvet. På pianokrakken kan eg berre sitja og klimpra. Kanskje kjem det nokon som vil syngja. Tore Tang eller My Way. Og eg speler, berre eg slepp å dansa.

Men eg gler meg over dei som kan det, som vågar, som dansar, utan å bry seg om kva andre måtte meina. Eg ser på naboen, eg ser på kollegaen og eg ser på kjærasten min, der dei vrikkar rundt på golvet. Håpar ho finn nokon andre å dansa med, så eg kan sleppa.

Men eg gler meg. Over dansen og musikken.

Eg gler meg over Kaizers Orchestra på kyrkjeorgel. Prosessen og Hjerteknuser og Ompa til du dør. Eg gler meg over Hallelujah på ukulele og eg gler meg over Money money money under takkekollekten.

Eg gler meg over ein tidleg morgon med Vamp på Spotify, med songar om humler og Norgesglas og alt som er fint her i verda. Eg gler meg når den rustne stemma syng om Drammen som lyser på veg heim frå Oslo-besøk. Om pyttar som frys, og sursild med masse løk.

Eg gler meg over rabarbraen om våren. Det finst knapt finare vårblomar enn rabarbraen. År etter år kjem han igjen, knuser seg opp av bakken og struttar mot himmelen.

Han er noko for seg sjølv, rabarbraen. Tenk berre sjølv: Kven var det du braut halsen på for å duppa i søte sukkerkorn då du var liten, som likevel kom tilbake for å varma deg på toppen av ein sprø paibotn seinare på sommaren?

Eg gler meg over rabarbrasaft og rabarbrasyltetøy. Rabarbrasuppe og rabarbramuffins. Det er ikkje grenser for kva du kan laga, om du berre har råvarene på plass.

Eg gler meg over aspargesplanten som kan gje avling i 25 år. Men ikkje av seg sjølv. Han treng kjærleik, aspargesen. Han treng stell. Men steller du fint med han, gjev han til gjengjeld rikeleg tilbake.

Eg gler meg over sukkerertene som veks langs gjerdet mot naboen. Og tomatane i drivhuset.

Eg gler meg over ruccolasalaten, som blir til høge, trevlete planter om du lar han veksa. Som får deilige, små blomar som kan etast. Smakar nesten som sennep. Berre prøv!

Eg gler meg over alt me ikkje veit. Som ikkje har nokon fasit. Som me må velja å tru eller ikkje tru. Så kan du tru på akkurat kva du vil, medan eg kan la vera. Eller motsett.

Eg gler meg over snøkrystallane om svevar gjennom lufta. Som menneska på jorda er dei her ei kort stund, før dei forsvinn igjen, uendeleg vakre og heilt spesielle. Så smeltar dei til vatn, og samlar seg i nye skyer.

Og kven er det eigentleg som har skapt alle blomane? Og fuglane? Og stjernene: Har dei alltid vore der?

Eg gler meg over seine fisketurar med nesten napp. Med kaffi på kanna og halvfrosne skillingsbollar. Men det heiter ikkje skillingsbollar. Ikkje der eg kjem frå. Me bakar kanel i svingane, og ein gong tok me feil, og bollane blei fulle av grillkrydder. Det blei ikkje noko godt. Men kanel i svingane er godt, og eg gler meg over kanel i svingane.

Eg gler meg over lange bilturar gjennom landet. Før var det det verste eg visste. Me reiste på bilferiar, og eg kasta opp før me var komne til første ferja. Det er langt å køyra bil gjennom landet når du bli kvalm i første sving. Når alt du vil er å sova vekk køyreturen. Komma fram. Sleppa å spy.

Men no køyrer eg sjølv, og då er alt annleis. Det er eg som har kontrollen no. Stoppar når eg vil. Strekker på beina. Kjøper meir kaffi. Køyrer litt til før eg tar neste pause, må berre høyra ferdig podcasten først.

Eg gler meg over Haukeli og E6 og Sognefjellet, der eg kan køyra og køyra, utan å tenka på noko som helst. Berre la bilen frakta meg vidare, til ein skule i Agder eller eit bibliotek i Oppland.

Eg gler meg over alle dei fantastiske skuleelevane. Som lyttar. Som ler. Som gret. Som lurer på om eg har katt, og kva tener eg eigentleg som forfattar?

Blir du rik? spør dei. Kvar einaste gong. Det er alltid nokon som vil vita om eg blir rik av å skriva.

Jajaja, seier eg. Klart eg blir rik.

Kanskje er det sant òg. I alle fall nesten. På ein god dag. Når sola skin og vinden er mild.

Eg gler meg over språket. Over orda og setningane me kan laga, det er fritt fram, stokk dei som du vil. Og me lagar nye ord som gjev namn til nyvinningar som var heilt utenkelege for få år sidan.

Verda går framover. Ting blir betre. Det verkar kanskje ikkje sånn når me ser på overskriftene, men sanninga er at verda aldri har vore ein betre plass å leva for så mange menneske som akkurat no.

Akkurat no, med Donald Trump og Putin, og Nord-Korea som sprengjer hydrogenbomber i havet. Med ungar som rek livlause i land, frå livbåtar som ikkje er båtar, som ikkje reddar liv.

Eg gler meg over dei gode lærarane som ser at noko er gale. Som vågar å ta tak i det vonde. Som ikkje ser ein annan veg.

Eg gler meg over Dark Room-avsløringane i Bergen. Det er heilt ufatteleg kva folk kan få seg til å gjera. Besteforeldre som forgrip seg på barnebarn. Tilsette i barnehagar, onklar, søsken, naboar, det finst ikkje grenser for kor vondt det er.

Men det skjer, og no er det i alle fall nokon som veit. For kvar avsløring blir verda litt tryggare.

Eg har sjølv skrive om overgrep, i den siste boka mi. Og eg gler meg over at det finst forlag og redaktørar som vil gje ut bøker om vonde tema, om død og sjukdom og overgrep, som bruker tid og pengar på å løfta litteratur som aldri vil toppa salslistene.

Det er andre bøker folk legg under juletreet.

Og eg gler meg til jul. Eg gler meg til jul, slik eg gler meg til helga. Til lange kveldar og seine frukostar. Pannekake med Nutella og ei kanne med kaffi. Eit godt glas vin og fyr i peisen. Tid til å ligga på sofaen utan å ha ein plan for dagen.

Eg gler meg til jul. Til å samla familien, til maten og dei seine kveldane med brettspel. Til overtrøytte ungar, og bestefar som ler på innpust, som eit esel i revers.

Eg gler meg til graut og pinnekjøt og karamellpudding. Og kakemenn. Heimelaga kakemenn. Det blir ikkje det same med dei du kjøper på butikken. For all del: Dei er gode, dei òg. Eg har alt ete fleire pakkar med kjøpekakemenn. I september, oktober. Kakemenn er kakemenn.

Eg gler meg til jul. Men berre innimellom, når eg tenker på det. Når kona fyller stova med pakkepapir og høyrer på julemusikk.

Resten av tida gler eg meg over kvardagen og hausten. Over lauvet som slepp trea, regnet som trommar mot taket og mørke kveldar med levande lys i vindauget.

(Takk til Mari Mehl i Grenda for fin omtale og lån av bilete)