Velkommen til leirbålet!

Noko av det aller finaste eg veit, er å fyra opp eit bål i skogen eller i sjøkanten, og berre sitta der medan sola går ned og mørket senkar seg. Høyra knitringa frå veden som brenn, kjenna varmen, dela noko godt i koppen med nokon som gjer livet varmare.

Men kva har det med denne epost-tenesta å gjera? Vel, det er grenser for kor mange menneske det er plass til rundt det fysiske leirbålet. Men det er ingen grenser for kor mange som kan dela ei god historie. Dette er mitt forsøk på å halda ein slags kontakt med deg som gjerne skulle ha sete rundt leirbålet saman med meg, men som av ein eller anna grunn må nøya deg med den digitale varianten.

Kva du har i vente, veit eg ærleg talt ikkje. Kanskje kjem det nokre gode tilbod, kanskje litt ukritisk sjølvpromotering. Kanskje tips om bøker eller podkastar eller andre kulturopplevingar som eg ønsker å dela med fleire. Kanskje ein julekalender eller ei novelle eller eit slags innblikk i livet som forfattar og foredragshaldar. Nøyaktig kva det blir til, må nesten tida få visa. Det som derimot er sikkert, er at det kjem til å handla om forteljingar. Alltid.

Alt du må gjera, er å fylla ut dette skjemaet, og trykka på knappen. Velkommen skal du vera!

Jobbar med saka…
Yes! Du er med.

Blindsone skal til Danmark!

Juhu og hurra, den nye ungdomsromanen min er selt til Danmark. Dermed har eg snart tre bøker ute på dansk. Frå før har danskane nemleg sikra seg både Engel i snøen og Så lenge ingen ser oss, og no skal altså Blindsone ut i verda.

Boka har forresten fått fleire fine tilbakemeldingar etter lanseringa. Blant anna i denne podkasten, der boka blir varmt anbefalt for både ungdom og vaksne.

Denne passar ikkje berre for ungdom, men også vaksne og alle fans av TV-serien Rådebank. Eg kjende på heile kjensleregisterert då eg las denne.

Linn Merete Smestad Bergehagen, Østre Toten Folkebibliotek

Blindsone blir elles omtalt som ei viktig bok som mange vil kjenna seg igjen i. Alvorleg, sterk, rå og brutal.

Vil du lesa meir om boka, har eg blitt intervjua av Leser søker bok, som har vore ein viktig samarbeidspartner i arbeidet med boka. Intervjuet kan du lesa her.

Vindmøllekampen i alle kanalar

“Vindmøllekampen. Historia om eit folkeopprør” har blitt svært godt mottatt. I løpet av nokre få dagar har boka fått ein handfull fine bokmeldingar, i tillegg til massiv omtale i radio, podkastar og ein heil haug med aviser.

Eit forsøk på fullstendig oversikt vil bli oppdatert nederst på sida her, men her kjem først nokre høgdepunkt:

Vi treng bøker som denne, som kan dukke ned i litt uforklarlege fenomen som oppstår, forklarar dei med innestemme og gir eit nært portrett av dei som stiller seg i vegen for anleggsmaskiner, dumparar og lastebilar lasta med vindturbinar. Anders Totland er ein solid sakprosaforfattar som handterer denne oppgåva veldig godt, og boka hans om vindkraftmotstandarane er viktig lesnad. Dessutan er den velskriven om komplisert og ofte litt kjedeleg byråkrati. Vi treng nokon som er der når vinden snur, slik Anders Totland har gjort her.

Emil André Erstad, Vårt Land

Anders Totland har skrevet en bok full av opplysende og edruelig motgift mot steile fronter hvor konspirasjonstankegang, mistro mot myndigheter og konflikt mellom folket og «eliten» polariserer en viktig debatt om fornybar energi og det grønne skiftet.

Gro Jørstad Nilsen, Bergens Tidende

Anders Totland har skrive boka som gjer at du endeleg forstår vindmølledebatten (…) Han har evna til å gjera svære og kompliserte saker lette å forstå. Teksten har alltid eit godt driv og veit kor han skal. Tankerekkjene til forfattaren er tydelege og lette å følgja. Vitelysten og ønsket om å forstå skinn igjennom og smittar lett over på lesaren.

Magnus Rotevatn, Framtida.no

Totland møter menneska med ope sinn. Ei grunnleggjande sympatisk innstilling til det folkelege engasjementet vekslar med kritiske blikk på tendensane til ekstremisme og konspirasjonstenking, som også finst. Og undervegs merkar lesaren ei uro over dei harde frontane, polariseringa og mistilliten som har vakse fram, og som kan bli eit demokratisk problem.

Tom Hetland, Stavanger Aftenblad

«Vindmøllekampen» er en sympatisk bok som lærer oss mye om vindkraftmotstanderne

Mímir Kristjánsson, Klassekampen

Forsøk på fullstendig liste over pressedekning av Vindmøllekampen:

Kjøp boka her!

Spørsmål og svar om “Vindmøllekampen”

Om forfattaren: Anders Totland bur på Valen i Kvinnherad. Han har tidlegare skrive bøker om alt frå slavehandel til romfart. Sidan hausten 2019 har han prøvd å følgja og forstå kva som har drive fram den store motstanden mot vindkraft. Denne teksten er ein del av dokumentarprosjektet Då vinden snudde. Bestill signert bok her!

Uansett kven eg snakkar med om vindkraft, og kva side av bordet dei sit på, er det mange spørsmål om prosjektet og boka. Her er svar på dei vanlegaste.

Continue reading

Ein entusiastisk lærar gav nytt liv til «Vintertonar»

Foto: Ole Magnus Endresen

Då lageret nærma seg tomt, kom ein entusiastisk lærar inn frå sidelinja. No kjem romanen til Anders Totland i pocketutgåve – og endar i lommene til fleire hundre elevar på Stord VGS.

Bak det heile står norskseksjonen på Stord vidaregåande skule. Ein av lærarane, Anett Hidle Stokken, var raskt ute og skaffa seg eit eksemplar då Vintertonar kom ut på Samlaget i august 2019, og boka gjorde inntrykk. Ideen om å ta boka inn i skulen oppstod, og så har det berre balla på seg.

– Eg tenkte at denne ville vera perfekt i arbeidet med bokbad av forfattar, i samband med festivalen Falturiltu, då den har ein del lag som elevane må diskutera seg fram til. Det som er ekstra kjekt er at elevane har eit felles prosjekt som fordjupingsoppgåve. Arbeidet med boka endar opp i ein skriftleg analyse, seier Hidle Stokken.

Kollega Vibeke Notland har laga eit felles opplegg som alle elevane på VG3 skal jobba etter. Målet er både ein litterær samtale, og at elevane til slutt skal utarbeida spørsmål til forfattaren, som kjem på besøk i november. Ein del av prosjektet går også ut på at elevane skal laga ein podkast av ein av samtalane dei har.

– Det er stort og omfattande, men aller mest kjekt, seier Hidle Stokken. 

Eit ekstraliv

For forfattar Anders Totland er dette svært godt nytt.

– Dette er utruleg stas. For det første er det veldig fint at så mange unge vaksne både skal lesa boka, og bruka tid på henne, før eg sjølv skal møta dei på skulen. Men òg at ho no finst i billigutgåve, som betyr at heilt nye lesarar kan få høve til å plukka med seg boka frå butikken. Det er rett og slett fantastisk, seier Totland.

Dei fleste bøker må kunna reknast som ferskvare, og sjølv om førsteopplaget av Vintertonar fauk ut av lageret før boka blei lansert, og det dermed måtte trykkast eit andre opplag, låg det før sommaren an til at dei få bøkene som er igjen på lageret skulle vera nok.

– No får denne boka eit slags ekstraliv, seier Totland.

Gode meldingar

Vintertonar kom ut hausten 2019, som Totland sin første roman for vaksne, og blei svært godt tatt imot. I Stavanger Aftenblad skreiv Sigmund Jensen at boka er ein godt fortalt historie om sanning, løgn, svik og løyndommar. Vidar Kvalshaug i Bok365 fann fram seksaren på terningen, og omtalte utgjevinga som ein sterk søknad om å bli hugsa langt utover bokhausten.

– Anders Totland har laga eit kammerspel der vi alle les mellom linjene og han slepp å fortelje oss at vi skal gjere det, skreiv Kvalshaug.

Kjære konfirmant!

Kjære konfirmantar. Kjære foreldre. Og alle andre som av ulike grunnar har ein viktig nok plass i livet til desse ungdommane til at de har fått lov å vera med her i dag.

Livet er fullt av kvardagar. I år har det blitt ekstra mange av dei, med alt det kjekke som har blitt avlyst eller utsett, og dei utruleg kjipe begrensningane koronasituasjonen har ført til. Difor er det ekstra fint å kunna samlast til ein høgtideleg festdag som denne.

No er eg ikkje så veldig begeistra for lange talar, så eg hadde eigentleg tenkt å berre koka heile denne talen her ned til dei to punkta eg prøver å minna meg sjølv om kvar morgon:

1. Ver raus

2. Ikkje ver ein kødd

Men sjølv eg forstår at det blir litt i kortaste laget, så her kjem langversjonen:

Med konfirmasjonen markerer me overgangen til vaksenlivet – på ein måte. Ikkje heilt sånn som i gamledagar, at de no må vera klare til arbeidsliv og ekteskap og alt det andre de etter kvart kjem til å fylla liva med. Heldigvis er me ikkje heilt der lenger. Men overgangen er likevel reell på sitt vis. Ein viktig del av livet er på mange måtar over, og mange har nok kjendt på det lenge allereie. De er ikkje lenger barn, som berre driv rundt på måfå, og leitar etter det finaste eller største eller mest glinsande leiketøyet i sandkassa.

Som unge menneske på veg inn i vaksenlivet, må de ta ansvar for eigne val. Kva de seier og kva de gjer, betyr noko. For det fine med å veksa opp, har òg ei bakside. Valmoglegheitene er uendelege. Klart du kan eta sjokolade til frukost kvar dag, men det er kanskje ikkje så lurt. Og det er faktisk greitt å legga seg om kvelden, sjølv om det ikkje er nokon der til å passa på at det ikkje blir for seint.

Og meir alvorleg: I eit land der me kan seia nesten kva som helst utan å bli straffa for det, kan det vera vanskeleg å sjå kor grensene går for kva som eigentleg er greitt. Ein morosam vits for nokon kan vera frykteleg sårande for andre. Sjølv tråkkar eg i salaten stadig vekk, sjølv om eg har levd meir enn dobbelt så lenge som dykk. Ikkje fordi eg absolutt skal testa grensene, men fordi eg ikkje tenker meg godt nok om. Står du ofte nok framfor ulike forsamlingar for å snakka, som jo er det eg lever av, er det nesten ikkje til å unngå. Det betyr ikkje at eg gjentar same feilen om og om igjen. Eg prøver å læra noko av det kvar einaste gong – og så ber eg om unnskyldning.

Og her skal de få læra eit lite triks: Dess oftare du ber om unnskyldning, dess lettare blir det. Det er akkurat som å ta imot ros. Du veit når nokon seier noko fint til deg, og du berre får lyst til å festa blikket i bakken og forsvinna i eit hol? Neste gong vil eg at du skal prøva å møta blikket til den som kjem med rosen. Vent til dei er ferdige å snakka. Og sei takk. Gjerne tusen takk. Eller takk skal du ha, det var kjekt å høyra. Det er ikkje lett, men det er litt mindre vanskeleg for kvar gong. Og til slutt blir det kanskje heilt naturleg – slik det òg kan bli både naturleg og heilt nødvendig for deg sjølv å seia unnskyld når du har tråkka over nokon andre sine grenser.

For det er ingen som kjem seg gjennom livet utan å trø feil. Og uansett kor flinke og pliktoppfyllande de er, vil det før eller seinare komma nedturar som kan kjennast heilt håplause. Det vil komma både dagar, veker og månader – kanskje til og med år – der alt kan verka heilt svart. Då skal de hugsa på folka som er rundt dykk no. Alle de har fått gåver av i dag, som bryr seg nok til å senda eit kort eller gratulera på andre måtar. Dette er din flokk. Akkurat her, akkurat no. Gjennom livet vil han endra seg. Nokre vil falla frå, andre kjem til. Pengane du får i dag er sjølvsagt kjekke å ha. Men den verkelege verdien er alle menneska som bryr seg om deg.

Er det ein ting eg har lært av dette vaksenlivet, er det kor verdifullt det er å ha nokon som stiller opp. Og kor fint det er å sjølv få stilla opp for andre som treng det. Når draumar brister og hjartet blir knust. Som Trygve Skaug syng: Når du treng ein som alltid er meir glad i deg enn det du er sjølv, då står eg klar til å ta min tørn. Kanskje er det nokon som berre vil gå attmed deg, utan at nokon av dykk treng å seia eit ord. Kanskje er det ein invitasjon til kino, eller berre ei stille stund i sofaen heime. Eller nokon som kjem heim til deg med mat, og nektar å gå igjen før dei har sett at du har ete opp. Det kan vera innmari plagsamt der og då. Men heilt nødvendig. Og det høyrest kanskje litt rart ut. Men noko av det finaste me som menneske kan oppleva saman, er nettopp å stilla opp for kvarandre når det verkeleg røyner på.

Det er alle dei små vala me gjer i livet, kvar einaste dag, som gjer oss til den me er. Men ein slepper likevel ikkje unna dei store vala. Mange av dykk har nok allereie lagt planar for livet. Store planar. Om kor de vil bu, og kva de vil gjera. Kanskje har de planlagt både skule og jobb, og stressar ikkje med noko av det. Andre kan kjenna det som ein håplaus spagat mellom ulike interesser og ønske, og kan kjenna panikkangsten som kjem snikande berre ved tanken på å fylla ut søknadsskjemaet til vidaregåande. Og det er ikkje rart. Her og no kan det kjennast som om heile livet står og fell på dei vala de skal ta dei neste åra. Det er ikkje småtteri. Eg kan nesten bli svimmel av å tenka på det sjølv, at eitt enkelt val skal avgjera kva de skal fylla dagane og vekene med dei neste 50 åra. For kanskje verkar det freistande å bli ambulansesjåfør no, men vil du meina det same om 10 eller 15 år? Og det elektrikarfagbrevet du har drøymd om; skal eit par år på skulen og eit par år i lære vera det som bestemmer resten av yrkeslivet ditt?

Konsekvensane av desse vala verkar så enorme at valet i seg sjølv blir skremmande. Og det er ikkje rart. Eg forstår dykk godt.

Heldigvis er svaret nei.

Då eg var liten og vaks opp i eit byggefelt på Bømlo, skulle eg bli bonde. Eg skulle ha dyr og dyrka grønsaker, og gå rundt med mold under fingrane kvar einaste dag. Det var ingenting anna eg ville. Så endra det seg. Ikkje så veldig, men nok til at det blei eit heilt anna yrke. På ungdomsskulen ville eg ikkje lenger bli bonde. Då ville eg vera musikar, men ikkje som jobb, sjølv om eg allereie hadde begynt å tena mine første tusenlappar som organist i kyrkja. Hobbyen finansierte mykje moro, men det var noko anna eg ville leva av. Eg ville ikkje lenger dyrka maten, men tok i staden steget inn på kjøkenet for å laga mat av råvarene – og søkte på kokkelinja.

Men ikkje utan protestar. Sidan eg var flink på skulen, meinte rådgjevaren at eg kasta vekk dei fordelane eg hadde i livet, om eg ikkje sikta på universitetet og studiar, og ein eller anna kontorjobb langt der framme. Musikklæraren protesterte minst like høgt, og nærmast proklamerte føre klassen at «du kan ikke bli kokk, du er jo musiker!» Dei kalla inn foreldra mine til skulen, for å få meg på betre tankar, og tenkte nok at det ville gjera susen. Heldigvis var det bortkasta. Eg visste uansett kva foreldra mine ville meina. Av alt dei har prøvd å læra oss gjennom barndommen og ungdomstida, er det nemleg ei oppmoding som står igjen klarare enn noko anna:

Ta dine eigne val.

Og stå for dei.

Om dei faktisk nokon gong sa dette, eller om det berre var eit inntrykk eg hadde, veit eg eigentleg ikkje. Men eg tok det uansett til meg, og har framleis dette som ein viktig leveregel, som eg òg prøver å føra vidare til ungane mine.

Og då eg var ferdig utdanna kokk, og plutseleg begynte å jobba som journalist, angra eg ikkje eitt sekund på dei fire åra eg hadde brukt for å få det fagbrevet eg framleis er ganske så stolt av. Alt eg lærte på skulen og som lærling om hygiene og franske matuttrykk og kraftkoking og kutteteknikkar har eg framleis med meg. Det har blitt ein del av den eg er, både kunnskapen og erfaringane. Og då eg slutta som journalist for å leva av å skriva bøker, hadde eg med meg ti år med spennande og interessante møte med menneske i ulike livssituasjonar som eg elles aldri hadde fått høve til å snakka med. Summen av alle desse erfaringane, er ein rikdom og ein ressurs. Og sånn er det for dei aller fleste.

Kva så om du går eit år eller to på ei studieretning som du hoppar av? Eller om du finn ut at du vil bli noko heilt anna om fem-seks år?

Då eg skulle skriva denne talen spurde eg på Twitter om folk hadde innspel til korleis eg skulle løysa det, sidan eg sjølv ikkje hadde snøring, og strengt tatt følte at eg hadde tatt meg vatn over hovudet. Eitt av svara eg fekk, som eg liker spesielt godt, er nettopp at dei vala du tar no ikkje treng å vera styrande for resten av livet.

Her er forresten nokre andre tips frå folka som kom med innspel:

Plukk opp søppel, sjølv om det ikkje er ditt. Spar i etiske, bærekraftige fond. Gå ut av komfortsona oftare enn du vil. Ikkje fest i grotter og bunkersar. Bruk solkrem.

Våg å tru på deg sjølv og din eigen verdi, og ha mot til å gå din eigen veg, i staden for å følgja bjellesauen.

Alltid still spørsmål. Ver meir redd for å vera dum enn for å sjå dum ut.

Her er eit råd som høyrest litt stusseleg ut, men som eigentleg er veldig fint:

Det viktigaste er at ungdommane er bra nok. Det er lurt å knusa myten om at dei kan bli kva dei vil. Dei fleste kan ikkje det. Dei fleste blir vanlege, og det beste dei kan gjera er å vera vanlege på ein måte dei sjølv er nøgde med. Og: Det er viktigare å lika sitt eige liv enn å jaga etter likes.

Til slutt i dag vil eg fortelja dykk ei kort historie frå mitt eige liv. Då eg skulle konfirmera meg, flytta familien vår frå Bømlo til Husnes. Eg kjende ikkje eitt einaste menneske på den nye skulen, og var førebudd på det verste. Eg kom nemleg ikkje til bygda som ein tilfeldig ny elev. Eg kom som son til presten. På veg over skulegarden den aller første dagen, kom ein av dei største og skumlaste typane mot meg og ropte ære være gud i det høgste. Bodskapen var like enkel som han var tydeleg: Her skal du få nokre rimeleg tøffe år framover.

Inne i foajeen venta eg på at læraren skulle komma og visa veg til klasserommet. Men før læraren kom, dukka det opp ein anna elev. Og i motsetning til han på skuleplassen, kom Espen for å ønska meg velkommen. Han fortalde at han budde i nabohuset vårt, og at eg skulle begynna i klassen hans. Og viste veg til klasserommet. Seks år seinare flytta me saman, i lag med kjærastane våre. Og då eg gifta meg, var det heilt sjølvsagt at han skulle vera forlovar.

At me skulle fortsetja å vera venner, var begge sitt val – eller eigentleg berre sånn det blei. Men det valet han tok den dagen eg kom som ein ukjent og usikker elev inn på skulen, var det som la grunnlaget. For han var det sikkert ikkje noko stor sak. Men for meg betydde det alt.

Når eg har tenkt på denne situasjonen seinare, er det spesielt ein ting som slår meg: Sjølv dei minste handlingar kan få enormt stor betydning. Og du anar det kanskje ikkje eingong sjølv. Det synes eg er fint å tenka på. Og litt skremmande. Men mest fint.

Så, kjære konfirmantar, eg trur berre eg vil avslutta med å legga til eit punkt på lista:

1. Ver raus

2. Ikkje ver ein kødd

3. Ver litt som Espen

Til lykke med dagen og lykke til med livet!

Meg som konfirmant, sånn ca rett etter år 2000 ein gong.

Jobbar med saka…
Jabbadabbadooo! No rullar me.