Kjære konfirmant!

Kjære konfirmantar. Kjære foreldre. Og alle andre som av ulike grunnar har ein viktig nok plass i livet til desse ungdommane til at de har fått lov å vera med her i dag.

Livet er fullt av kvardagar. I år har det blitt ekstra mange av dei, med alt det kjekke som har blitt avlyst eller utsett, og dei utruleg kjipe begrensningane koronasituasjonen har ført til. Difor er det ekstra fint å kunna samlast til ein høgtideleg festdag som denne.

No er eg ikkje så veldig begeistra for lange talar, så eg hadde eigentleg tenkt å berre koka heile denne talen her ned til dei to punkta eg prøver å minna meg sjølv om kvar morgon:

1. Ver raus

2. Ikkje ver ein kødd

Men sjølv eg forstår at det blir litt i kortaste laget, så her kjem langversjonen:

Med konfirmasjonen markerer me overgangen til vaksenlivet – på ein måte. Ikkje heilt sånn som i gamledagar, at de no må vera klare til arbeidsliv og ekteskap og alt det andre de etter kvart kjem til å fylla liva med. Heldigvis er me ikkje heilt der lenger. Men overgangen er likevel reell på sitt vis. Ein viktig del av livet er på mange måtar over, og mange har nok kjendt på det lenge allereie. De er ikkje lenger barn, som berre driv rundt på måfå, og leitar etter det finaste eller største eller mest glinsande leiketøyet i sandkassa.

Som unge menneske på veg inn i vaksenlivet, må de ta ansvar for eigne val. Kva de seier og kva de gjer, betyr noko. For det fine med å veksa opp, har òg ei bakside. Valmoglegheitene er uendelege. Klart du kan eta sjokolade til frukost kvar dag, men det er kanskje ikkje så lurt. Og det er faktisk greitt å legga seg om kvelden, sjølv om det ikkje er nokon der til å passa på at det ikkje blir for seint.

Og meir alvorleg: I eit land der me kan seia nesten kva som helst utan å bli straffa for det, kan det vera vanskeleg å sjå kor grensene går for kva som eigentleg er greitt. Ein morosam vits for nokon kan vera frykteleg sårande for andre. Sjølv tråkkar eg i salaten stadig vekk, sjølv om eg har levd meir enn dobbelt så lenge som dykk. Ikkje fordi eg absolutt skal testa grensene, men fordi eg ikkje tenker meg godt nok om. Står du ofte nok framfor ulike forsamlingar for å snakka, som jo er det eg lever av, er det nesten ikkje til å unngå. Det betyr ikkje at eg gjentar same feilen om og om igjen. Eg prøver å læra noko av det kvar einaste gong – og så ber eg om unnskyldning.

Og her skal de få læra eit lite triks: Dess oftare du ber om unnskyldning, dess lettare blir det. Det er akkurat som å ta imot ros. Du veit når nokon seier noko fint til deg, og du berre får lyst til å festa blikket i bakken og forsvinna i eit hol? Neste gong vil eg at du skal prøva å møta blikket til den som kjem med rosen. Vent til dei er ferdige å snakka. Og sei takk. Gjerne tusen takk. Eller takk skal du ha, det var kjekt å høyra. Det er ikkje lett, men det er litt mindre vanskeleg for kvar gong. Og til slutt blir det kanskje heilt naturleg – slik det òg kan bli både naturleg og heilt nødvendig for deg sjølv å seia unnskyld når du har tråkka over nokon andre sine grenser.

For det er ingen som kjem seg gjennom livet utan å trø feil. Og uansett kor flinke og pliktoppfyllande de er, vil det før eller seinare komma nedturar som kan kjennast heilt håplause. Det vil komma både dagar, veker og månader – kanskje til og med år – der alt kan verka heilt svart. Då skal de hugsa på folka som er rundt dykk no. Alle de har fått gåver av i dag, som bryr seg nok til å senda eit kort eller gratulera på andre måtar. Dette er din flokk. Akkurat her, akkurat no. Gjennom livet vil han endra seg. Nokre vil falla frå, andre kjem til. Pengane du får i dag er sjølvsagt kjekke å ha. Men den verkelege verdien er alle menneska som bryr seg om deg.

Er det ein ting eg har lært av dette vaksenlivet, er det kor verdifullt det er å ha nokon som stiller opp. Og kor fint det er å sjølv få stilla opp for andre som treng det. Når draumar brister og hjartet blir knust. Som Trygve Skaug syng: Når du treng ein som alltid er meir glad i deg enn det du er sjølv, då står eg klar til å ta min tørn. Kanskje er det nokon som berre vil gå attmed deg, utan at nokon av dykk treng å seia eit ord. Kanskje er det ein invitasjon til kino, eller berre ei stille stund i sofaen heime. Eller nokon som kjem heim til deg med mat, og nektar å gå igjen før dei har sett at du har ete opp. Det kan vera innmari plagsamt der og då. Men heilt nødvendig. Og det høyrest kanskje litt rart ut. Men noko av det finaste me som menneske kan oppleva saman, er nettopp å stilla opp for kvarandre når det verkeleg røyner på.

Det er alle dei små vala me gjer i livet, kvar einaste dag, som gjer oss til den me er. Men ein slepper likevel ikkje unna dei store vala. Mange av dykk har nok allereie lagt planar for livet. Store planar. Om kor de vil bu, og kva de vil gjera. Kanskje har de planlagt både skule og jobb, og stressar ikkje med noko av det. Andre kan kjenna det som ein håplaus spagat mellom ulike interesser og ønske, og kan kjenna panikkangsten som kjem snikande berre ved tanken på å fylla ut søknadsskjemaet til vidaregåande. Og det er ikkje rart. Her og no kan det kjennast som om heile livet står og fell på dei vala de skal ta dei neste åra. Det er ikkje småtteri. Eg kan nesten bli svimmel av å tenka på det sjølv, at eitt enkelt val skal avgjera kva de skal fylla dagane og vekene med dei neste 50 åra. For kanskje verkar det freistande å bli ambulansesjåfør no, men vil du meina det same om 10 eller 15 år? Og det elektrikarfagbrevet du har drøymd om; skal eit par år på skulen og eit par år i lære vera det som bestemmer resten av yrkeslivet ditt?

Konsekvensane av desse vala verkar så enorme at valet i seg sjølv blir skremmande. Og det er ikkje rart. Eg forstår dykk godt.

Heldigvis er svaret nei.

Då eg var liten og vaks opp i eit byggefelt på Bømlo, skulle eg bli bonde. Eg skulle ha dyr og dyrka grønsaker, og gå rundt med mold under fingrane kvar einaste dag. Det var ingenting anna eg ville. Så endra det seg. Ikkje så veldig, men nok til at det blei eit heilt anna yrke. På ungdomsskulen ville eg ikkje lenger bli bonde. Då ville eg vera musikar, men ikkje som jobb, sjølv om eg allereie hadde begynt å tena mine første tusenlappar som organist i kyrkja. Hobbyen finansierte mykje moro, men det var noko anna eg ville leva av. Eg ville ikkje lenger dyrka maten, men tok i staden steget inn på kjøkenet for å laga mat av råvarene – og søkte på kokkelinja.

Men ikkje utan protestar. Sidan eg var flink på skulen, meinte rådgjevaren at eg kasta vekk dei fordelane eg hadde i livet, om eg ikkje sikta på universitetet og studiar, og ein eller anna kontorjobb langt der framme. Musikklæraren protesterte minst like høgt, og nærmast proklamerte føre klassen at «du kan ikke bli kokk, du er jo musiker!» Dei kalla inn foreldra mine til skulen, for å få meg på betre tankar, og tenkte nok at det ville gjera susen. Heldigvis var det bortkasta. Eg visste uansett kva foreldra mine ville meina. Av alt dei har prøvd å læra oss gjennom barndommen og ungdomstida, er det nemleg ei oppmoding som står igjen klarare enn noko anna:

Ta dine eigne val.

Og stå for dei.

Om dei faktisk nokon gong sa dette, eller om det berre var eit inntrykk eg hadde, veit eg eigentleg ikkje. Men eg tok det uansett til meg, og har framleis dette som ein viktig leveregel, som eg òg prøver å føra vidare til ungane mine.

Og då eg var ferdig utdanna kokk, og plutseleg begynte å jobba som journalist, angra eg ikkje eitt sekund på dei fire åra eg hadde brukt for å få det fagbrevet eg framleis er ganske så stolt av. Alt eg lærte på skulen og som lærling om hygiene og franske matuttrykk og kraftkoking og kutteteknikkar har eg framleis med meg. Det har blitt ein del av den eg er, både kunnskapen og erfaringane. Og då eg slutta som journalist for å leva av å skriva bøker, hadde eg med meg ti år med spennande og interessante møte med menneske i ulike livssituasjonar som eg elles aldri hadde fått høve til å snakka med. Summen av alle desse erfaringane, er ein rikdom og ein ressurs. Og sånn er det for dei aller fleste.

Kva så om du går eit år eller to på ei studieretning som du hoppar av? Eller om du finn ut at du vil bli noko heilt anna om fem-seks år?

Då eg skulle skriva denne talen spurde eg på Twitter om folk hadde innspel til korleis eg skulle løysa det, sidan eg sjølv ikkje hadde snøring, og strengt tatt følte at eg hadde tatt meg vatn over hovudet. Eitt av svara eg fekk, som eg liker spesielt godt, er nettopp at dei vala du tar no ikkje treng å vera styrande for resten av livet.

Her er forresten nokre andre tips frå folka som kom med innspel:

Plukk opp søppel, sjølv om det ikkje er ditt. Spar i etiske, bærekraftige fond. Gå ut av komfortsona oftare enn du vil. Ikkje fest i grotter og bunkersar. Bruk solkrem.

Våg å tru på deg sjølv og din eigen verdi, og ha mot til å gå din eigen veg, i staden for å følgja bjellesauen.

Alltid still spørsmål. Ver meir redd for å vera dum enn for å sjå dum ut.

Her er eit råd som høyrest litt stusseleg ut, men som eigentleg er veldig fint:

Det viktigaste er at ungdommane er bra nok. Det er lurt å knusa myten om at dei kan bli kva dei vil. Dei fleste kan ikkje det. Dei fleste blir vanlege, og det beste dei kan gjera er å vera vanlege på ein måte dei sjølv er nøgde med. Og: Det er viktigare å lika sitt eige liv enn å jaga etter likes.

Til slutt i dag vil eg fortelja dykk ei kort historie frå mitt eige liv. Då eg skulle konfirmera meg, flytta familien vår frå Bømlo til Husnes. Eg kjende ikkje eitt einaste menneske på den nye skulen, og var førebudd på det verste. Eg kom nemleg ikkje til bygda som ein tilfeldig ny elev. Eg kom som son til presten. På veg over skulegarden den aller første dagen, kom ein av dei største og skumlaste typane mot meg og ropte ære være gud i det høgste. Bodskapen var like enkel som han var tydeleg: Her skal du få nokre rimeleg tøffe år framover.

Inne i foajeen venta eg på at læraren skulle komma og visa veg til klasserommet. Men før læraren kom, dukka det opp ein anna elev. Og i motsetning til han på skuleplassen, kom Espen for å ønska meg velkommen. Han fortalde at han budde i nabohuset vårt, og at eg skulle begynna i klassen hans. Og viste veg til klasserommet. Seks år seinare flytta me saman, i lag med kjærastane våre. Og då eg gifta meg, var det heilt sjølvsagt at han skulle vera forlovar.

At me skulle fortsetja å vera venner, var begge sitt val – eller eigentleg berre sånn det blei. Men det valet han tok den dagen eg kom som ein ukjent og usikker elev inn på skulen, var det som la grunnlaget. For han var det sikkert ikkje noko stor sak. Men for meg betydde det alt.

Når eg har tenkt på denne situasjonen seinare, er det spesielt ein ting som slår meg: Sjølv dei minste handlingar kan få enormt stor betydning. Og du anar det kanskje ikkje eingong sjølv. Det synes eg er fint å tenka på. Og litt skremmande. Men mest fint.

Så, kjære konfirmantar, eg trur berre eg vil avslutta med å legga til eit punkt på lista:

1. Ver raus

2. Ikkje ver ein kødd

3. Ver litt som Espen

Til lykke med dagen og lykke til med livet!

Meg som konfirmant, sånn ca rett etter år 2000 ein gong.