Kva kan born tåla å ikkje lesa om?

DN5A1424.jpg

Kor tidleg er det greitt å introdusera born for døden? Spørsmålet fekk eg av ein NRK-journalist, i samband med at Noregs Mållag har valt å gje Nynorsk barnelitteraturpris 2016 til ungdomsromanen Engel i snøen.

Dagen etterpå hadde Klassekampen ein større reportasje om død i barnelitteraturen. Der spør Liva Johanne Ehler Molin om kor grensa går for kva barn kan tåla å lesa om. Eg meiner spørsmålet fortener å bli snudd:

Kor går grensa for kva born kan tåla å ikkje lesa om?

I Engel i snøen tar eg opp tema som liv og død, sjukdom og sorg, vennskap og sakn. Handlinga er lagt til ei sjukehusavdeling med svært sjuke born. Somme blir friske. Andre døyr. Det er brutalt, men sånn er livet. Og døden.

I mine auge er det akkurat det det handlar om. Men medan bokmeldar Fjeldberg, naturleg nok, er oppteken av kven som kan ha utbyte av å lesa boka, er mitt perspektiv eit anna. For meg handlar det ikkje berre om å ta døden på alvor. Vel så mykje handlar det om å ta dei yngste lesarane på alvor.

For ein ting er sikkert i livet: Sjølv om ingen kjenner dagen eller timen, vil det ein gong ta slutt.

Før eller seinare vil alle stifta kjennskap med døden. Dei som rekk å bli godt vaksne før dei mister nokon som står dei nær, har som regel gode føresetnader for å takla, og snakka om, det som skjer. Me som er vaksne, har eit språk for det som er vondt. Det er eitt av mange vaksenprivilegium. Gjennom livet har me lært å setja ord på kjenslene. Det gjer at me lettare kan ha meiningsfulle samtalar om vanskelege tema, slik forfattar Rebecca Back-Lauritsen var inne på i den nemnde Klassekampen-reportasjen.

Likevel går det kaldt nedover ryggen på mange vaksne, så snart nokon nemner døden. Det er ikkje noko ein går rundt og snakkar om. Ikkje før ein må. Og då er det for seint for dei små, som aldri har fått høve til å læra seg eit språk som kan setja ord på det vonde dei opplever.

Det er her litteraturen kjem inn. Bøker som er underhaldande, skremmande, morosame og triste. Me treng alle saman. Gjennom historiene og personane i bøkene kan både born og vaksne setja seg inn i andre sine liv – på godt og vondt. Det ein ikkje sjølv opplever, kan ein trena seg til å takla gjennom litteraturen. Ein kan få eit språk for det ingen orkar å snakka om.

Eitt av mine sterkaste barnebokminne er frå Brødrene Løvehjerte, der døden er til stades gjennom heile forteljinga. Og det same året som eg blei fødd, i 1986, skreiv Marit Kaldhol (som dessutan vann Nynorsk barnelitteraturpris 2015) ei av bøkene som sterkast har prega heile min generasjon. I Farvel Rune viste ho kor fint det går an å skriva om det som berre er trist.

Det er dette rommet eg vil inn i, når eg skriv om døden, eller om overgrep og foreldre som sviktar.

Eg likar ikkje å snakka om det. Men eg trur det er nødvendig.

At born og ungdom blir sjuke og døyr, eller blir utsett for overgrep, er kanskje det aller verste eg kan tenka meg. Men det skjer. Og når det skjer, er borna heilt avhengige av å ha eit språk til å setja ord på det.

Teksten stod først på trykk i Klassekampen 16. juni 2017.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s